Narodne igre i pesme, spadaju u najstarije umetnosti. Izrazom narodnaigra se u srpskom jeziku označavaju različiti pojmovi: takmičenja u skakanju, bacanje kamena s ramena, „klis“, „trule kobile“ i drugo. Igre koje se igraju uz muziku ili pesmu, tzv. orske igre u narodu se obično zovu narodna kola. Termin kolo u osnovnom značenju označava circulus kao obruč.

Nastalo je na osnovu oblika koji je stvoren povezivanjem igrača u određenu celinu. Kolo je zapravo „kružna igra u kojoj melodija, tekst (eventualno, jer može da bude i potpuno nema), ali svakako tipičnost i stilske odlike određuju je u širem smislu kao osobit izraz etničke grupe kojoj pripada…“ (Mladenović, 1973., str. 16). To dopušta da se na taj način odrede nacionalna kola kao srpsko, bugarsko, bunjevačko, šopsko i dr. U celini, narodna igra i narodna pesma su delovi narodnog stvaralaštva odnosno folklora. Karakteriše ga, između ostalog, anonimnost, jer tvorci su uglavnom nepoznati. Ta „narodna dela“ i nisu stvarana zarad lične afirmacije, već u interesu zajednice.

Pored toga, igre i pesme su stalno menjane i dorađivane, u skladu sa motivima, koji su se menjali. Govor, pesma, muzika i igra povezani ritmom omogućili su stvaranjenarodnih igara.Na osnovu rezultata izučavanja narodnih igara može se doći do saznanja o običajima, nivou kulture i životu određene etničke grupe u jednom istorijskom periodu. Iz istorije naučnici dobijaju informacije o migraciji ljudi, ratovima, seobama i različitim uticajima etničkih grupa, što doprinosi potpunijem sagledavanju narodne igre.

Postoji veliki broj stručnih i naučnih radova na osnovu kojih je utemeljena etnokoreologija u Srbiji. Među njima se posebno izdvajaju radovi Danice (1898-1960) i Ljubice Janković (1894-1974) (Janković i Janković,1934, 1937, 1939, 1948, 1949, 1951, 1952, 1964); Milice Ilijin, Slobodana Zečevića, Olivere Vasić (Vasić, 1992, 2004, 2005a, 2005b, 2007, 2011); Dimitrija Golemovića (Vasić i Golemović, 1994) i drugih. Radovi i istraživanja pomenutih autora predstavljaju osnovu za dalja proučavanja narodnih igara u Srbiji. (Kostić i Uzunović, 2013)

Etnokoreološke zone

Srbija je podeljena na šest etnokoreoloških zona: Centralno etnokoreploško područje, Panonska etnokoreološka zona, Kosovska etnokoreološka zona, etnokoreološka zona južne i i jugoistočne Srbije, etnokoreološka zona zapadne Srbije, Timočka etnokoreološka zona.

Etnokoreološka zona južne i jugoistočne Srbije

Igra se kako u otvorenim kolima tako i u lesama. Hvat jeza šake dole, ukršten ili za pojas. U zbijenim lesama igrači se drže za pojas, a sama igra je ujednačena, kompaktna i snažna. Smatra se da se najživlje i najtemperamentnije igra u ovom području Srbije, a naročito u Ponišavlju.

Igrači se često, igrajući, povijaju napred (Basara). Posmatrajućinarodne igre na celom području primetne su velike razlike između severnog i južnog dela područja. Nasuprot severnom delu, na jugu se igra uzdržanije, stilski prefinjenije, mekše, naročito je to vidljivo kod igranja žena. Postoji velika razlika ne samo u tehnici igranja i stilu, već i u ritmovima, taktovima, muzičkoj pratnji, narodnoj nošnji. Što se tiče ritmičkih struktura igračkih celina, ima ih u parnim, ali i u neparnim taktovima, u jednostavnim ili složenim. Prisutan je i nesklad između igračke i muzičke celine (heteroritmija). (Kostić i Uzunović, 2013)

Podela narodnih igara

Osnovna podela narodnih igara je na obredne i svetovne.

Obredne igre

Obredne ili religiozne igre predstavljaju molitvu za blagodeti koje nedostaju (Janković, 1937) ili proslavljanje prirode koja se budi.
U prvu grupu spadaju:koledarske igre, dodole, lazarice i kraljice, koje su prehrišćanskog porekla i sadržaja.

“Koledarskim igrama su naši paganski preci proslavljali jačanje sunčeve moći o zimskoj solsticiji i dolazak novog životnog i vegetativnog ciklusa. Izvođene su najčeće oko Save, Dunava i u Vojvodini”(Zečević, 1981, str. 13).U jugoistočnoj Srbiji koledarske igre vezane su za početak godine. Izvodile su se u dvorištu i u kući uz borbu mačevima, a u novije vreme drvenim motkama, uz zvuke klepetuša oko pojasa. Druga igra je koračanje oko hrane „tanuta“, a treća je vrsta erotske igre (Vasić, 2011).

Kod izvođenja lazarica svrha je podsticanje plodnosti. Igrane su o Lazarevoj suboti. Igrali su samo Lazar i Lazarica sitnim koracima sa malim poskocima, a oko njih su stajale devojke koje su pevale. Za lazarice znaju balkanski Sloveni, koji su bili pod uticajem grčke crkve. Međutim, sadržaj grčkih lazarica se razlikuje od navedenih. Sem Grka, igraju ih Makedonci, Bugari i Srbi. Lazarice se igraju i danas.

Kraljice pripadaju ženskim obrednim igrama za plodnost u proleće, oko Đurđevdana i Duhova. U obredu učestvuju kralj, kraljica, barjaktar i oni koji pevaju. Kao sredstva korišćeni sunoževi, mačevi, marame. Igrali subarjaktari i kraljevi nezavisno, a igrajući međusobno su se razilazili, ili su igrale četiri devojke u prostoru između onih koji su pevali.

Dodole su se izvodile po potrebi, znači onda kada je trebalo “izmoliti” kišu. Igrala je samo jedna devojka, a ostale su pevale. Dodola je bila prekrivena zelenilom, a za vreme igre je polivana vodom.
Obredi koji su se izvodili u slopu važnijih događaja čoveka obuhvataju igre koje su se izvodile prilikom rođenja, prilikom “uvođenja” devojke u svet odraslih, kada prvi put zaigra u kolu, u okviru svadbenih rituala – kada se tačno se znao redosled igara, povodom smrti (nekada u užičkom kraju, a još uvek u istočnoj Srbiji) i u drugim prilikama.

Može se, kao značajno obredno igranje, istaći igranje o Ivanjdanu (Sv. Jovan) i preskakanje vatre, kao i obredne vatre o Pokladama i Petrovdanu.(Kostić i Uzunović, 2013)

Svetovne igre

Obuhvataju sve narodne igre koje nisu obredne. Po svojoj sadržini svetovne igre su veoma različite. Mogu se grupisati u nekoliko grupa, što ne znači da ne mogu i drugačije. Ova podela je navedena na osnovu mišljenja sestara Janković.

Mimičke igre. Predstavljaju igre protkane radnjama, razvijene u male dramske scene. Mnoge, pored toga, sadrže i elemente humora.

Igrepodražavanja životinja. Primeri: Podlituška (Ponišavlje), gde se podražava poletanje ptica, Šaranac (Banat)-muška igra sa podražavanjem kretanja ribe šarana.

Setne i tužne narodne igre. U njima se odnosi između polova i njihova osećanja izražavaju kako pesmom, tako i koreografskim elementima. Primeri: Vranjanka, Daskalica, Katanka (igra se u parovima i četvorkama).

Narodne igre u kojima se izražavaju suprotna osećanja, odnosno više različitih osećanja. Izražavaju se melodijom, načinom igranja i ritmom. Primer: Niševljanka. (Kostić i Uzunović, 2013)

Prilike i mesta za igranje

Povodi za igranje se obično sistematizuju u dve grupe. U prvu grupu spadaju sve prilike koje imaju utvrđen datum, koje se redovno ponavljaju posle određenog vremena. U drugu grupu spadaju prilike, koje nisu uslovljene vremenom niti su tačno određene.

U prvu grupu spadaju verski praznici (Božić, Uskrs, Đurđevdan, Ivanjdan, Spasovdan i dr.), državni praznici, sabori, sajmovi, igranje uz radne običaje, igranje na skupovima koji su sazivani u cilju zabave (obično su sedeljke sazivane zimi), igranje pri opštenarodnim praznicima i dr.

U drugu grupu spadaju događaji u životu čoveka koji se odnose na: rođenja, svadbe, krštenja, podizanje kuće, stavljanje krova na kuću, završen posao žetve, branje voćai dr.

Pored navedene dve grupe prilika, postoje i one koje imaju određeni datum, a vezane su za obilazak kuća. Npr:lazarice, kraljice, dodole, koleda, rusalije i dr.

Po Milićeviću (1894), za održavanje javnih skupova u selima, gde se igra, postoje određena mesta. Iz dosadašnjih radova i knjiga se mogu navesti sledeći nazivi mesta za igranje: nasred sela, trg, zborno mesto, zborište, igralište, igraorište, oranica, krst, zapis, crkvena porta, livada, utrina, ledina, ulica, sokak, izvor, raskršće, česma, bunar, kafana, drvo, salaš i dr. Po starini izdvaja se “zapis” (glavno mesto za igru u okviru obreda). Na svim navedenim mestima se igra na otvorenom, zimi se igra u privatnim kućama, pri čemu se izlazi napolje u dvorište itd. Vremenom su neka mesta igre napuštena. (Kostić i Uzunović, 2013)

Instrumentalna pratnja

Danas se sve više koristi harmonika. Sastav instrumenata u orkestru koji prati igrače je različit u zavisnosti od kraja, od etnokoreološke oblasti, od vrste izvođenja itd. (Kostić i Uzunović, 2013)

Tipovi narodnih igara

Bez obzira na oblik i kome se igra, narodna igra ima određenu strukturu elemenata tehnike. Ukoliko dve narodne igre imaju isti broj koraka, istu vrstu koraka i isti pravac kretanja, onda se za njih kaže da su iste po tipu. Svaka narodna igra ima svoje karakteristike, iako sa drugima čini isti tip.

Simetričnitipovi (isti broj elemenata nadesno i nalevo).Najjednostavniji simetrični tip je onaj čija se igračka celina sastoji od dva koraka desno sa privlačenjem, i dva koraka levo sa privlačenjem. Međutim, pomicanje u prostoru je često veće nadesno, no nalevo, pa se prividno remeti simetričnost koraka. Tako se kolo pomera stalno nadesno, iako je broj koraka nadesno i nalevo isti.
Nesimetrični tipovi (različit broj “elemenata” nadesno i nalevo).

Narodne igre istog koreografsko-tehničkog tipa ne moraju da imaju iste funkcije – obredne, svetovne, niti da se igraju u istim oblicima, niti stilski isto.

Stil narodne igre

“Stil narodne igre je način na koji narod kolektivno izražava i tradicionalno prenosi svoja osećanja i raspoloženja pomoću anonimno stvorenih pokreta, koraka i položaja tela.”(Janković, 1949, 53).U odnosu na istoriju, svako vremensko razdoblje, svako prostorno područje ima svoj stil igranja. Danas se ne može govoriti samo o različitom stilu igranja u pojedinačnim etnokoreološkim zonama, već i o različitom stilu pojedinih područja etnokoreoloških područja, pa čak i malih prostornih celina.Može se govoriti o spoljašnjoj i unutrašnjoj strani stila narodnih igara. Spoljašnju stranu stila čine načini izvođenja pojedinačnih elemenata tehnike, odnosno ono što doprinosi vizuelnoj predstavi gledaoca. Pored rečenog, u spoljašnju stranu stila ubrajaju se i načini hvatanja igrača.Unutrašnja strana stila predstavlja manifestaciju raspoloženja pojedinih igrača ili grupe u celini, kroz određenu tehniku elemenata (veselost, ozbiljnost, dostojanstvo i drugo). Unutrašnja strana stila, u većini slučajeva, odaje utisak vedrine, veselosti i radosti.

Može se govoriti o različitim stilovima u odnosu na područje etnokoreološke zone, pol, gradsku i seosku zajednicu, uzrast, kao i vrstu narodne igre.

Na formiranje stila narodnih igara utiču narodni duh i karakter. Na formiranje narodnog duha i karaktera utiču: istorijske prilike, socijalno-ekonomske prilike, geografski i klimatski faktori, narodna nošnja, zanimanja, seobe i drugo.S obzirom na mnoštvo uticaja, stil najviše zavisi od toga koji uticaji preovladavaju u pojedinim krajevima. Pored toga zavisi od melodije koja prati igru, kao i od muzičke pratnje.Smatra se da je harmonika delovala na promenu stila igranja.

U Srbiji se stil igranja na određen način menja, ali neki posebni karakteristični stilovi su: sitno- šumadijski kraj, lako- moravski kraj, meko-kolubarski kraj, snažno-vlasinski kraj, živo-ponišavski kraj. Za igru u Vojvodini je karakteristično sitno igranje sa puno ukrasnih koračića, sa treperenjem i drmežom. (Kostić i Uzunović, 2013)